Leeswijzer bij Metamodel Kennisbank Gegevens en Regels

Hierbij treft een u een leeswijzer voor het Metamodel Kennisbank Gegevens en Regels.

Deze leeswijzer hoort bij versie 1.3 / 12 Oktober 2020.

Algemeen

Het metamodel is onderverdeeld in diverse diagrammen. De diagrammen tonen elk een facet van het metamodel. In dit document worden diagrammen facetten kort beschreven.

Het metamodel is integraal onderdeel van de MTHVs en geven richting aan de mogelijkheden en begrenzingen van een logisch model. Het dicteert echter niet wat een “goed” model is. Het legt “slechts” een belangrijk deel van de syntax vast.

Scope van het Metamodel

Het metamodel moet alle metadata kunnen bevatten om de logische modellen die opgeleverd dienen te worden conform de Verticale Datadefinitie Architectuur (VDA) op te slaan.

Basis: Entity Relationship model

Als basis zijn de begrippen uit Entity Relationship modeling (ERM) gebruikt. Van de lezer wordt basiskennis op het gebied van ERM bekend veronderstelt. Voor de volledigheid zij opgemerkt dat daar waar formeel gesproken dient te worden over “entiteittypen”, “attribuuttypen”, “relatietypen” als klaase-benamingen voor entiteiten, attributen en relaties er gekozen is voor de meer gangbare instantie-namen; in de voorbeelden respectievelijk “entiteit”, “attribuut” en “relatie”.

Overigens is het metamodel veel uitgebreider dan een metamodel van een standaard ERM. Voor de belastingdienst spreken we van een “Logisch Datamodel++” waarbij de “++” staat voor de extra aspecten die de Belastingdienst – conform de VDA – aan een logisch datamodel stelt. Zo bevat het metamodel ruimte om begrippen en hun definities vast te leggen en te relateren aan plaatsen in de wetgeving waar de begrippen op gebaseerd zijn. Vervolgens wordt er vanuit bijvoorbeeld een begripsentiteit verwezen naar een begrip, die op zijn beurt weer verwijst naar een (wets)bron. Hiermee wordt een essentieel onderdeel van de VDA mogelijk gemaakt: het bieden van horizontale lineage van gegevens naar wet- en beleid en vice versa.

Zowel zelfstandig als geïntegreerd met Kennisbank Wetsuitvoering

Het metamodel van de kennisbank is opgezet als één samenhangend model, dat voeding kan geven aan diverse fabrieks- en regelrepositories.

Het moet mogelijk zijn de kennisbank te gebruiken zonder dat er een bovenliggend semantisch of formeel linguïstisch model is, het logisch model is in dit geval het “hoogste” representatieniveau in de VDA. Voor deze gevallen bevat de kennisbank voldoende metadata om aan de gestelde eisen van traceerbaarheid te kunnen voldoen; zoals het opnemen van de wettelijke herkomst van een model-element.

Wanneer er wel gebruik gemaakt wordt van semantische en formeel linguïstische modellen, volstaat slechts een verwijzing naar de Kennisbank Wetsuitvoering. Om deze aansluiting te kunnen maken zijn de sleutels tussen beide kennisbanken gelijk. Door de sleutels gelijk te houden, kan de informatie uit de Kennisbank Gegevens en Regels dus verrijkt worden met de gegevens uit de Kennisbank Wetsuitvoering. Met name zal er koppeling plaatsvinden op het Begrip-niveau en voor de verwijzingen die gemaakt worden naar het Fact Based Model gedeelte van het metamodel van de Kennisbank Wetsuitvoering.

De Kennisbank Gegevens en Regels bevat geen details op implementatie-vlak (die liggen bij de diverse repositories). De verdere uitwerking van het functioneren van de Kennisbanken zal in de SA voor de VDA beschreven worden. Zie verder ook het MTHV kader voor verdere toelichting op de kennisbanken en repositories.

Gebruik Tijdlijnen

Voor het gehele model geldt dat van de kennisbank volledige transactie-logging plaatsvindt: op de onveranderlijke sleutels voor de elementen na, wordt uitgegaan van het bijhouden van een transactie tijdlijn. Voor alle aspecten die geacht worden door de tijd heen te kunnen wijzigen, wordt eveneens een geldigheidstijdlijn weergegeven.

Entiteiten met een (eigen) geldigheidstijdlijn, hebben een entiteitnaam die eindigt op “GT” (in termen van het metamodel zijn dit dus Contextentiteiten met als context een geldigheidstijdlijn).

Afleidings- en beperkingsregels tegen huidige status

Tenzij uitdrukkelijk anders vermeldt, drukken regels op 1 moment in de (functionele) geldigheid van de gegevens. Als van een Term bijvoorbeeld wordt gesteld dat die of een Begrip of een Synoniem is, dan geldt dat op elk moment in de tijd, maar hetzelfde begrip kan door de loop van de tijd beide geweest zijn. De exclusiviteit (en compleetheid) dient hier dus gelezen te worden als: “voor elk punt in de tijd is een term een begrip of een synoniem”.

Verwijzingen naar andere onderdelen van het model

Op diverse plaatsen in het model, verwijst een element naar een andere element in het metamodel. Als dat binnen hetzelfde gegevensdomein of kennisdomein is, gebeurt dat altijd tegen de meest recente versie. Wanneer echter een verwijzing over een gegevensdomein heen gaat of van een gegevensdomein naar een kennisdomein gaat, dan wordt dit gedaan met een peilmoment.

Specifiek als het kan, generiek als het moet

Het model probeert waar het kan specifiek te zijn, om maximale duiding te geven van het metamodel. Er is echter een aantal plaatsen waarop gekozen is om – middels generalisaties in het model – het metamodel generiek te maken.

Belangrijkste punten waar voor een generalisatie is gekozen:

1. Het gebruik van “Element”. Een Element is alles wat een zelfstandig leven leidt in de context van het metamodel. Dat kan een Model zijn, een Attribuut een beperkingsregel voor een verplicht attribuut etc. Aan elk Element is een URI gekoppeld en bijvoorbeeld de actor die het Element heeft aangemaakt, maar is ook een omschrijving, toelichting, URL etc. beschikbaar. Elementen kunnen benoemd of onbenoemd zijn; met respectievelijk een door de modelleur gekozen naam of een naam die in principe gegenereerd is (maar te alle tijden door een modeleur te wijzigen). De naam van een Element kan in diverse talen worden uitgedrukt. Op deze manier is het metamodel om te gaan met meertaligheid van modellen.

2. Elementen die in een Logisch Definitiemodel zelfstandig gedefinieerd worden, worden gegeneraliseerd tot Element binnen Logisch Model. Deze generalisatie wordt met name gebruikt voor de vastlegging van de elementen die gedefinieerd worden in een Logisch Definitiemodel en/of hergebruikt worden.

3. Het gebruik van Beperkingsregel. Er zijn vele beperkingsregels gedefinieerd (middels rood aangegeven in het model).

4. Beperkingsregels en Afleidingsregels hebben ook veel overeenkomst. Daarom is besloten deze samen te voegen tot Regel. Van elke Regel wordt de Regelspraak expressie om die regel uit te drukken vastgelegd, evenals alle inputs (attributen, entiteiten) die deze Regel gebruikt.

Kleurgebruik in model

Binnen het model wordt op een aantal plaatsen gebruik gemaakt van een kleurcodering:

• Rood: entiteit of attribuut die resulteer in een beperkingsregel.

• Groen: entiteit die resulteert in een afleidingsregel.

• Violet: entiteit als onderdeel van een verwoording.

Gebruik (standaard) PowerDesigner

Er is voor het metamodel gebruik gemaakt van de standaard mogelijkheden van PowerDesigner. Op dit moment veronderstellen we PowerDesigner het hulpmiddel is voor het opstellen en beheren van logische modellen binnen de VDA (het inkoopproces rondom deze software loopt).. Zodra de tooling-keuzes rondom de VDA gefinaliseerd zijn, zal ten behoeve van het logische modelleren een aantal uitbreidingen beschikbaar gemaakt worden. Met deze uitbreidingen kunnen o.a. Conceptentiteiten en Generalisaties beter worden gemodelleerd in PowerDesigner dan in de huidige – standaard – opzet van PowerDesigner. Ook de koppeling met begrippen en met het feitmodel – op dit moment nog handmatig – zijn daarin ondersteund; vandaar dat deze nog niet in PowerDesigner zijn opgenomen.

Nog niet opgenomen in deze versie

Ook het metamodel is een levend model; immers ook de kennis van wat een “Logisch Model++” precies is, is in beweging. Parallel aan de ontwikkeling van dit metamodel wordt ook het MTHV-kader verder uitgewerkt, hetgeen impact zal hebben op dit metamodel. Evenzeer kan de uitwerking van de Voorschriften (de V uit MTHV) nog impact hebben op het metamodel.

Op een aantal punten wordt het metamodel nog uitgebreid:

• Metadata m.b.t. gegevensverantwoordelijkheid, data governance en (meta)data management zijn nog niet verwerkt. De uitwerking van deze aspecten zullen gebaseerd worden op de notitie “Verantwoordelijkheden voor het verantwoord omgaan met gegevens” vanuit IV&D.

• Metadata omtrent Gegevensclassificatie- en rubricering zijn nog niet meegenomen.

• De gebruikte begrippen in het metamodel dienen gedefinieerd te worden en (conform het metamodel) gerelateerd te worden aan de elementen in het metamodel.

• Beperkingsregels dienen – conform metamodel -- te worden opgesteld in Regelspraak.

• Contextentiteiten met hun Contextdimensies en daaraan gerelateerde patronen worden nog verder uitgewerkt.